Titelblad van de 'HGQ'. Een portret van Sybrandt Cardinael is nog niet ontdekt, al moet er wel eens een portret op een veiling zijn aangeboden, afgaande op de veilingcatalogus.
CARDINAEL, Sybrandt Hansz, rekenmeester en meetkundige te Amsterdam (Harlingen, 1578 – Amsterdam, 1647). Zoon van Hans Sybrandsz Cardinael en Ymcke Emesdr. Gehuwd op 28 augustus 1607 te Amsterdam (stadhuis) met Levijntje Panten (Harlingen 1586/87-Amsterdam 1664). Uit dit huwelijk werden zes dochters geboren.
Cardinael werd geboren in een doopsgezinde familie en heeft zich ook gedurende zijn verdere leven voornamelijk binnen doopsgezinde kringen bewogen. In 1605 vestigde hij zich te Amsterdam in de Nieuwe Nieuwstraat, waar zijn latere schoonvader een rekenschool had. Ook Cardinael zette een privé-onderneming in die straat op: een rekenschool voor onderwijs in arithmetica, meetkunde, landmeetkunde, wijnroeierij, astronomie, navigatieleer en boekhouden.
Literatuur
Links
Publicaties
Archief
Auteur: Matthijs Sitters
Laatst gewijzigd: maart 2006
Met de publicatie van zijn Hondert Geometrische Questien met hare Solutien in 1614 was zijn naam als meetkundige en als wetenschappelijke autoriteit gevestigd. Kort daarop werd hij door de Admiraliteit van Amsterdam gevraagd zitting te nemen in een beoordelingscommissie van het ‘lengte-probleem op zee’ en in 1617 werd hij benoemd tot professor aan Coster’s academie, een vroege voorloper van het Athenaeum Illustre (Wijnman [1933/34] p.81 noot 1). Gereformeerd verzet tegen het optreden van doopsgezinde docenten maakte dat hij zijn lessen het volgende jaar reeds moest beëindigen.
Hondert Geometrische Questien met hare Solutien was, met zijn combinatie van originaliteit, praktische toepasbaarheid en veelheid aan onderwerpen, uniek in zijn tijd. Het boek trok niet alleen de aandacht in Holland, een Duitse vertaling door Sebastian Curtius verscheen in 1617 en er zijn goede argumenten om te spreken van een Engelse vertaling door Thomas Rudd in 1650 (zie hierover Sitters [2004]). In bepaalde opzichten was het zijn tijd vooruit. De inhoud van Questien 33 en 34 is bijvoorbeeld bijna gelijkwaardig met wat sinds 1746 bekend staat als de Stelling van Stewart. Cardinaels oplossing voor de verdeling van een driehoek in twee gelijke delen met behulp van een lijn door een gegeven punt binnen de driehoek (Questie 92) en de constructie van de koordenvierhoek (Questie 97) waren parels van eenvoud en originaliteit. Maar het meest bijzondere van het werk is het feit dat Cardinael, tegen de geest van de tijd in, consequent geweigerd heeft de algebra, in die tijd meestal aangeduid als Regel Coss, te gebruiken als hulpmiddel binnen de meetkunde.
Voorts verschenen van Cardinael een serie traditionele rekenboeken, Arithmetica ofte Reecken-konst, en een provocerend boek (zie Cardinael [1635]), waarin hij stelling neemt tegen de ideeën van Copernicus over het heliocentrisch wereldbeeld. Zowel zijn afwijzing van de Regel Coss als de verwerping van het heliocentrisch wereldbeeld doet een conservatieve inslag vermoeden.
Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, dl. VIII, pp.
Bierens de Haan [1887] Bierens de Haan, D., Bouwstoffen voor de geschiedenis der Wis- en Natuurkundige Wetenschappen in Nederland, 2 dln., deel 2 Amsterdam 1887, pp. 55,60,64 t/m 66,79,141,146, 454.
Cate [1986] Cate, C.L. ten, Hendrik Hendriksz. Ten Cate (1617-1673), Een “Koopman-avonturier” uit Borne en zijn kinderen, Utrecht 1986 pp. 24 t/m 28, 32, 33, 37
Lambour [2001] Lambour, R.C., Doopsgezind of niet ? Sybrandt Hansz Cardinael, Abraham de Graaf en Gerrit Uylenburg, Doopsgezinde Bijdragen, Nieuwe reeks nummer 27, Doopsgezinde Historische Kring, Amsterdam 2001
Maanen [1987] Maanen, J.A. van, Facets of seventeenth century mathematics in the Netherlands, proefschrift Utrecht 1987 pp. 172-175
Maanen [2003] Maanen, J.A. van, “Cardinael in de geschiedenis van de wiskunde”, in: Nieuw Archief voor Wiskunde” 5/4 nr. 1 (2003) 51-55
Sitters [2003] Siters, M.H., “Sybrandt Hansz Cardinael (1578-1647) meester in de meetkunde”, in: Nieuw Archief voor Wiskunde 5/4 nr. 4 (2003) pp.309-316.
Sitters [2004] Sitters, M.H., “Sybrandt Hansz. Cardinael (1578-1647). Een eigenzinnig meetkundige tussen Stevin en Huygens”, in: Gewina 27 (2004) 14-32
Thijssen-Schoute [1954] Thijssen-Schoute, C. Louise, Nederlands Cartesianisme, Utrecht, HES Uitgevers, 1954, pp.87,88
Thijssen-Schoute [1967] Thijssen-Schoute, C. Louise, Uit de republiek der letteren, ’s-Gravenhage, M.Nijhoff, 1967; C.L.Thijssen-Schouten, Jan Hendrik Glazemaker, de 17de eeuwse aartsvertaler’ in: idem, Uit de republiek der letteren (’s-Gravenhage 1967) pp. 213-216, 220-223.
Wijnman [1933/34] Wijnman, H.F., De Amsterdamsche Rekenmeester Sybrandt Hansz Cardinael, in Het Boek, Nieuwe Reeks 22 (1933/34)
Cardinael [1614] Cardinael, S.H., “Hondert Geometrische questien met hare solutien”, Door Sybrandt Hansz. Van Harlingen, Reeckenmeester tot Amsterdam”, maakt deel uit van: L.Sems et al., Pracktijck des landmetens, Amsterdam, W.J.Blaeu, 1614.
Cardinael [1635] Cardinael, S.H., Mathematische| Ofte| Wisconstige bewijs-redenen, waer| mede bevvesen vvort, dat de Aerdcloot stil staet,| en de Sonne daghelijcx en jaerlijcx sijnen loop doet;| naer de leeringhe van Ptolemaus.| Teghens| Het ghevoelen van N. Copernicus, dat den Aerdcloot sijnen daghe-|lijckschen en jaerlijckschen loop soude doen, en de Sonne| stil staen in 't midden vande vaste Sterren-Hemel.| Door| Mr. Sybrand Hansz. Cardinael, Reecken-Meester| tot Amsterdam.| t'Amstelredam,| Gedruckt bij Cornelis Gerritsz. van Breugel,| Voor Salomon Savery. Anno. 1635.||
Amsterdam, S. Savery, 1635
Cardinael [1639] Cardinael, S.H., Arithmetica,| Ofte| Reken-konst/| Beschreven door| Mr. Sybrand Hansz.| van Harlinghen.| Reken-meester tot Amsterdam.| Tot Haerlem,| Ghedruckt by Hans Passchiers van Wesbusch,| Boeck-drucker op 't Marckt-veldt/ in den| beslaghen Bybel/ Anno 1639.||
Haarlem, H.P. van Wesbusch, 1639
Noot: Deze druk bevat niet het later toegevoegde hoofdstuk over de worteltrekking.
hs-Verd [1644] Astronomia
Leiden Boerhaave Museum: hs II D 86-13.048
auteur: Cardinael, Sybrandt Hansz
afgeschreven door Mouwerits Verdonck, 1644